عروس شیراز روایتی از تولد تا تکامل پتروشیمی

به گزارش منیبان، کشور هنوز وارد حواشی اصلاحات ارضی نشده بود که در 45 کیلومتری شیراز، صدای کلنگ یک مجموعه صنعتی به صدا درآمد؛ مجموعه‌ای که پیش از آن سابقه‌ای در آن مناطق و بهتر است بگوییم در هیچ نقطه‌ای از ایران نداشت. آن صدا، صدای کلنگ افتتاح اولین پتروشیمی ایران بود که در سال 1338 در شمال شهر شیراز و در نزدیکی مرودشت به صدا درآمد.

دولت منوچهر اقبال با طرح توجیهی باقر مستوفی (پدر صنعت پتروشیمی ایران) و با توجه به نیاز کشور به کود کشاورزی، به سوی تأسیس این پتروشیمی رفت. به نوعی اقناع شاه توسط مستوفی مبنی بر جلوگیری از سوزاندن گاز و نفت و رفتن به سوی صنعتی شدن این حوزه، باعث شکل‌گیری این پتروشیمی شد. پتروشیمی که در ابتدا با عنوان مجتمع کود شیمیایی شیراز هم شناخته می‌شد. مستوفی در تلاش بود به مسئولان کشور این موضوع را بفهماند که گاز، سوخت نیست بلکه خوراک است.

اما شاید این نکته هم قابل توجه باشد که اولین حامی تأسیس پتروشیمی در ایران چه کسی بود؟

باقر مستوفی، متولد 1297، فارغ‌التحصیل مهندسی نفت از دانشگاه بیرمنگام انگلستان بود. او در آزمایشگاه تحقیقات شرکت نفت انگلیس و ایران در سن‌بری با مسأله نفت بیشتر آشنا شد و مسیر زندگی مستوفی به کلی تغییر کرد. سال 1327 اداره اکتشاف نفت وزارت دارایی را تأسیس کرد. او اولین رئیس شرکت ملی پتروشیمی ایران بود و تا سال 57 اقدام به احداث 7 پتروشیمی در ایران کرد. او با همراهی مهندسان ژاپنی، اقدام به احداث پتروشیمی در ماهشهر و ایجاد شهری وسیع روی آب کرد؛ منطقه‌ای که در سال‌های بعد از انقلاب تکمیل شد. وی با وقوع انقلاب از ایران خارج شد و در سال 1390 در آمریکا بر اثر کهولت سن درگذشت.

باقر مستوفی در ابتدا با توجه به اهمیت پروژه پتروشیمی شیراز، در انتخاب پیمانکار خارجی آن وسواس زیادی به خرج داد و در نهایت گروه انسا از فرانسه، مجری این طرح شد. باقر مستوفی، حشمت‌الله مینا، هوشنگ مهتدی و مرتضی رسا که بعد‌ها در کنار منوچهر اقبال اولین هیأت مدیره شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران را تشکیل دادند، در فرآیند این پروژه نقش قابل توجهی ایفا کردند. پتروشیمی شیراز در این نقطه، مبدأ تشکیل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران در سال 43 شد و پس از آن این مجموعه به ساخت دیگر پتروشیمی‌های کشور پرداخت.

پتروشیمی که در روند ساخت خود دولت‌های اقبال، امینی و اسدالله علم را دید و در نهایت به سال 1342 افتتاح شد. اهمیت این پروژه تا حدی بود که شاه، ژنرال دوگل، اسدالله علم و نمایندگان شرکت فرانسوی ENSA به عنوان پیمانکاران این پروژه در مراسم افتتاح آن حضور داشتند. علت قرارگیری این پتروشیمی در شمال شیراز نیز نزدیکی به خوراک گازی از مسیر گچساران و مجاورت با رودخانه کر بود.

در سال‌های بعد از افتتاح، چهره‌هایی مانند ابراهیم راشد، مرتضی نوریانی، منوچهر خدیوی و محمدابراهیم یوستی در این مجموعه نقش‌آفرینی کردند.

پتروشیمی شیراز، محرک پتروشیمی‌های دیگر

پتروشیمی شیراز نوعی آزمون برای صنعتی شدن ایران بود؛ آزمونی که در پی آن پتروشیمی‌های دیگری از جمله رازی، خارک، اهواز، آبادان، فارابی و ایران-ژاپن (بندرامام) نیز تأسیس شدند. در این بین بدون شکل‌گیری پتروشیمی شیراز، دیگر واحد‌ها نمی‌توانستند با سرعتی که پس از آن به وجود آمد، در روند احداث قرار بگیرند. از سال 42 تا پیروزی انقلاب، 6 واحد کامل پتروشیمی و یک واحد در دست احداث در این حوزه به وجود آمد که به نوعی تمامی آنها وامدار پتروشیمی شیراز بودند. هرچند ساختار این پتروشیمی‌ها و محصول نهایی‌شان با یکدیگر متفاوت است اما به طور کلی ورود صنعت پتروشیمی و تشکیل شرکت ملی آن ناشی از شکل‌گیری پتروشیمی شیراز بود.

طرح‌های توسعه پتروشیمی شیراز

وقتی پتروشیمی شیراز افتتاح شد 4 واحد آمونیاک، اوره، اسید نیتریک و نیترات آمونیوم در آن فعال بود اما به مرور زمان، نیاز به توسعه پتروشیمی احساس شد. اولین طرح توسعه پتروشیمی شیراز در سال 1352 انجام شد؛ طرحی که پس از 3 سال پایان یافت. پتروشیمی شیراز که توانسته بود خود را به عنوان یکی از موفق‌ترین واحد‌های صنعتی کشور به وزارت صنایع و دولت معرفی کند، برای تولید کربنات سدیم مدنظر قرار گرفته شد. واحد‌های کربنات سدیم و تی پی پی بخشی از این روند توسعه بودند.

بعد از آن با وقوع انقلاب، تحولات قابل توجهی در این مجموعه انجام شد اما حوادث سال‌های اولیه انقلاب و جنگ نیز ضربه سختی به این واحد صنعتی نزد. پتروشیمی شیراز در سال 1364 توانست طرح توسعه دیگری در واحد‌های آمونیاک، اوره، اسید نیتریک و نیترات آمونیوم پیش ببرد که بزرگ‌تر از طرح‌های قبل از انقلاب بود. این طرح‌ها از سال 67 تا 74 به مرور به بهره‌برداری رسیدند. پتروشیمی شیراز در طول جنگ نیز بار‌ها مورد حمله دشمن قرار گرفت و پیرامون آن بار‌ها موشکباران شد. نام «شهدای مرودشت» در طرح‌های توسعه اخیر نیز از همان وقایع الهام گرفته شده است.

مهم‌ترین طرح توسعه این پتروشیمی در سال 1395 مبتنی بر طرح اوره و آمونیاک سوم به بهره‌برداری رسید. تمرکز بر آلایندگی اندک به واسطه مجاورت با تخت جمشید، باعث شد دقت قابل‌توجهی در فرآیند توسعه این بخش به عمل آید و پتروشیمی شیراز را به یکی از پتروشیمی‌های مدرن تبدیل کند.

اثرات شهری پتروشیمی

شاید مهم‌ترین وجه پتروشیمی شیراز که در گزارش‌های فنی گم می‌شود، اثرات اجتماعی آن بر زندگی مردم شیراز باشد. پتروشیمی شیراز صرفاً به یک نقطه صنعتی مهم و اشتغال‌زا تبدیل نشد، بلکه شهر شیراز را به طور کلی تحت‌تأثیر خود قرار داد. یکی از میدان‌های مهم این شهر پس از افتتاح پتروشیمی و انتقال خط لوله گاز از گچساران، به نام فلکه گاز نامیده شد. در وسط آن نمادی قرار دارد که سال‌ها شعله‌ای روشن بر فراز آن، یادآور رسیدن گاز به شهر شیراز در سال 1342 بود. به نوعی شهر شیراز با پتروشیمی بود که توانست از گاز شهری بهره‌مند شود. این گاز در ابتدا به بیمارستان نمازی، کارخانه سیمان شیراز، دانشگاه شیراز و مناطق مسکونی پتروشیمی کشیده شد. به طور کلی پتروشیمی شیراز توانست این شهر را وارد دوره تاریخی جدیدی کند که برای شهروندان و آینده صنعتی کشور قابل توجه بود. شیراز بدون پتروشیمی، هم از روند صنعتی شدن دور می‌ماند و هم سال‌ها طول می‌کشید که فرآیند گازکشی آن تکمیل شود.

امروز ایران بیش از 90 پتروشیمی در دل خود دارد که طی 62 سال اخیر با زحمت نیرو‌های فنی-مهندسی کشور احداث شده‌اند. بیش از 90 پتروشیمی که روزی تصور نمی‌شد حتی یک واحد از آن را هم بتوان احداث کرد اما تجربه‌ای که از پتروشیمی شیراز شروع شد، در روندی دامنه‌دار باعث گسترش جدی صنعت پتروشیمی، اشتغال‌زایی و درآمد ارزی قابل توجهی برای کشور شد. 

جهت دریافت فایل کامل پی دی اف ویژه نامه ایران(روز ملی پتروشیمی ) به بخش رسانه ها (ویژه نامه ها و ماهنامه ها )  یا اینجا را کلیک کنید مراجعه کنید