یک هفته از اعلام نرخ جدید بنزین گذشت
هفت روز پس از افزایش نرخ سوم بنزین، نشانهای از کاهش شدید مصرف دیده نمیشود؛ اما رفتار مردم، رانندگان و جایگاهداران از یک تغییر آرام در الگوی مصرف حکایت دارد.
هفت روز از ورود نرخ سوم بنزین به قیمت ۱۰ هزار تومان گذشته است. دولت با افزایش نرخ سوم، سه هدف را همزمان دنبال میکرد؛ مدیریت مصرف، کاهش جذابیت قاچاق و نزدیک کردن تدریجی قیمت سوخت به واقعیتهای اقتصادی. اما یک هفته بعد از اجرای این تصمیم، تصویر کف خیابان پیچیدهتر از یک عدد روی نمایشگر نازلهاست.
طبق مشاهدات میدانی خبرنگار اقتصادنیوز، در پمپبنزینها هنوز نشانهای از تغییر ناگهانی رفتار مردم دیده نمیشود، اما گفتوگو با مصرفکنندگان نشان میدهد یک تغییر آرام در حال شکلگیری است؛ مردم الزاماً خودرو را کنار نگذاشتهاند، اما بیشتر حساب میکنند، مسیرها را انتخاب میکنند و تلاش میکنند کمتر مجبور به استفاده از نرخ سوم شوند.
برای رانندگان حرفهای، ماجرا متفاوت است. کسی که خودرو برای او ابزار درآمد است، نمیتواند بهسادگی مصرف را نصف کند. برای این گروه، افزایش قیمت بنزین بیشتر از آنکه یک انتخاب باشد، یک هزینه جدید در مسیر کسب درآمد است.
در سوی دیگر، کارشناسان انرژی معتقدند مسئله بنزین سالها است از یک موضوع صرفاً قیمتی عبور کرده و به مجموعهای از مشکلات در حوزه خودرو، حملونقل عمومی، کیفیت ناوگان، الگوی سفر و سیاستهای انرژی تبدیل شده است.
صبحهای پمپبنزین معمولاً با یک الگوی ثابت آغاز میشود؛ رانندهها وارد صف میشوند، کارت را وارد میکنند و بدون مکث سوختگیری انجام میشود. اما در روزهای ابتدایی اجرای نرخ سوم، یک رفتار جدید بیشتر به چشم میآمد؛ «سوال پرسیدن»
آنطور که جایگاه داران سطح شهر تهران گفتند مشتریها بیشتر از گذشته درباره قیمتها سؤال میکردند. سؤال اصلی بسیاری از رانندگان این بود که آیا همه بنزین ۱۰ هزار تومان شده یا فقط بخشی از مصرف شامل نرخ جدید میشود.
ساختار جدید برای بسیاری از مصرفکنندگان هنوز نیازمند توضیح بود؛ چرا که نرخهای قبلی ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی باقی مانده بود و نرخ سوم بهعنوان قیمت کارت جایگاه یا مصرف مازاد مطرح شد.
اما بعد از گذشت چند روز، شوک اولیه جای خود را به یک رفتار اقتصادیتر داد؛ مردم شروع کردند به محاسبه.
مسئله دیگر فقط این نبود که «بنزین چند تومان شده»، بلکه این بود که «چطور کمتر مجبور به استفاده از بنزین ۱۰ هزار تومانی شوند. »
یکی از استدلالهای اصلی در سیاستهای اصلاح قیمت انرژی، کاهش مصرف و مدیریت تقاضاست. اما آیا بنزین ۱۰ هزار تومانی توانسته در همین یک هفته تغییری در ترافیک ایجاد کند؟
فعلاً پاسخ قطعی منفی یا مثبت وجود ندارد.
ترافیک شهری محصول مجموعهای از عوامل است و قیمت بنزین تنها یکی از آنهاست. تعداد خودروها، کیفیت حملونقل عمومی، طراحی شهری، فاصله محل زندگی و کار و حتی فرهنگ استفاده از خودرو در این مسئله نقش دارند.
ممکن است افزایش قیمت بنزین بخشی از سفرهای غیرضروری را کاهش دهد، اما اینکه بتواند بهتنهایی گره ترافیک کلانشهرها را باز کند، محل تردید کارشناسان است.
داوود سوری، اقتصاددان، نیز در گفتوگو با اقتصادنیوز بر همین نکته تأکید کرده است که مسئله بنزین را نمیتوان جدا از مسئله خودرو و نحوه استفاده از خودرو در کشور دید.
به گفته او، امروز در شهرها حجم زیادی از خودروها در حال تردد هستند و خودرو برای بسیاری از افراد به ابزار کار تبدیل شده است. بنابراین اصلاح مصرف نیازمند یک طرح جامع درباره خودرو و حملونقل است، نه صرفاً تغییر قیمت.
یکی از مهمترین استدلالهایی که در دفاع از افزایش نرخ سوم بنزین مطرح شد، کاهش فاصله قیمتی و کم شدن انگیزه قاچاق بود. سالهاست اختلاف قیمت سوخت در ایران با برخی کشورهای همسایه بهعنوان یکی از عوامل ایجاد جذابیت برای قاچاق مطرح میشود. اما آیا دو برابر شدن نرخ سوم از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان میتواند این مسیر را تغییر دهد؟
پاسخ کارشناسان یکسان نیست، اما یک نقطه مشترک وجود دارد: قیمت بهتنهایی همه مسئله قاچاق را حل نمیکند.
قاچاق سوخت فقط محصول ارزان بودن بنزین نیست؛ شبکه توزیع، کنترل مرزها، اختلاف قیمت با کشورهای اطراف، شیوه سهمیهبندی و امکان انتقال سوخت هم در آن نقش دارد.
یک هفته برای قضاوت نهایی درباره آثار بنزین ۱۰ هزار تومانی کافی نیست، اما میتوان چند تصویر اولیه ترسیم کرد.
برای رانندگان تاکسی اینترنتی و مشاغلی که خودرو ابزار درآمد آنهاست، افزایش نرخ سوم به معنای افزایش هزینه فعالیت است. این گروه نمیتوانند به سادگی مصرف خود را حذف کنند و بیشتر به سمت مدیریت مسیر و انتخاب سفر میروند.
برای خانوارهای عادی، تغییر اصلی بیشتر در رفتار روزمره دیده میشود؛ کاهش سفرهای غیرضروری و حساس شدن نسبت به میزان مصرف.
برای جایگاهداران، هنوز نشانهای از کاهش شدید مراجعه دیده نمیشود؛ چراکه تقاضای بنزین در کوتاهمدت کشش پایینی دارد و بسیاری از مردم حتی با قیمت بالاتر همچنان نیازمند سوخت هستند.
