شروط سخت تهران و واشنگتن برای پذیرش آتش‌بس

 بیش از دو هفته از پیش بینی اولیه دونالد ترامپ درباره طول مدت جنگ باقی مانده است. دولت آمریکا زمانیکه نخستین ضربه را وارد کرد، تاکید داشت که احتمالاً این جنگ یک ماه به طول خواهد انجامید. با اینحال از چندی پیش تلاش‌ها برای آتش بس میان طرف‌های درگیری ادامه دارد. با اینحال در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به درگیری‌ها شدت گرفته، تهران سه شرط مشخص را برای پذیرش هرگونه آتش‌بس اعلام کرده است: تضمین عدم بازگشت جنگ، شناسایی و پذیرش چرخه کامل سوخت هسته‌ای برای ایران و پرداخت غرامت. این مواضع که از سوی منابع ایرانی منعکس شده، مسیر مذاکره و میانجی‌گری‌های بین‌المللی را پیچیده‌تر کرده است.

در سطح بین‌المللی، تحرکاتی از سوی بازیگران مختلف دیده می‌شود: مسکو پیش‌نویس طرحی را در شورای امنیت توزیع کرده، فرستاده ویژه چین به منطقه سفر کرده و فرانسه، ژاپن و قطر نیز با تهران رایزنی دارند. از سوی دیگر، مقام‌های آمریکایی و چهره‌های سیاسی مانند دونالد ترامپ عملاً این احتمال را مطرح کرده‌اند که پایان جنگ باید با هماهنگی با دولت اسرائیل صورت بگیرد؛ ترامپ در مصاحبه‌هایی گفته که ممکن است و بستگی به شرایط دارد. همزمان گزارش‌هایی درباره تلاش نمایندگان آمریکا برای برقراری تماس با مقامات ایرانی، از جمله تماس‌های احتمالی با عباس عراقچی، منتشر شده که نشان از تمایل واشنگتن به سنجش مواضع تهران درباره آتش‌بس دارد.

اما از دریچه تهران، پذیرش آتش‌بس زودهنگام پیامدی دارد که می‌تواند به سود طرف مقابل تمام شود: مقامات ایرانی و تحلیلگران نزدیک به تهران می‌گویند یک آتش‌بس سریع ممکن است فرصت تجدیدقوای آمریکا و اسرائیل را فراهم آورد و چرخه‌ای از «جنگ-آتش‌بس-مذاکره» را تداوم بخشد. به همین دلیل ایران اصرار دارد تضمین‌های واقعی و قابل راستی‌آزمایی دریافت شود؛ تضمین‌هایی که نه فقط کلامی باشند بلکه سازوکار‌هایی برای جلوگیری از بازگشت حملات فراهم کنند. همچنین مطالبه برای دستیابی به چرخه کامل سوخت هسته‌ای و غرامت، خواسته‌هایی است که فراتر از چارچوب معمول آتش‌بس‌های نظامی عمل می‌کنند و ماهیت مذاکرات را از صرف توقف خشونت به مسائل حقوقی، فنی و اقتصادی گسترش می‌دهند.

این شرایط عملاً چند مانع عمده پیش پای میانجی‌ها می‌گذارد. نخست، تضمین عدم بازگشت جنگ نیازمند مکانیسم‌های اجرایی و طرف‌هایی است که توان اعمال فشار و ضمانت اجرا داشته باشند؛ نه تنها اطلاعیه‌ای ساده در شورای امنیت. دوم، مسئله چرخه سوخت هسته‌ای به بحث‌های طولانی فنی، حقوقی و بازرسی برمی‌گردد که ممکن است نیاز به مذاکرات جداگانه و زمان‌بر داشته باشد. سوم، خواست غرامت از کشور‌های متخاصم هم همواره پیچیدگی‌های حقوقی و سیاسی عظیمی دارد که پذیرش آن توسط واشنگتن و تل‌آویو را دشوار می‌سازد یا حتی بعید به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر، تحلیلگران هم هشدار می‌دهند که حتی در صورت خروج نیرو‌های آمریکایی یا اعلام پایان عملیات، احتمال ادامه حملات هدفمند یا عملیات‌های نامتقارن وجود دارد. تریتا پارسی گفته پیام‌های امیدوارکننده سیاستمدارانی مانند ترامپ ممکن است بخشی از تلاش برای آرام‌سازی بازار‌ها یا آماده‌سازی ادعای پیروزی یک‌جانبه باشد، اما واقعیت میدانی و اراده تهران برای جلوگیری از بازگشت به وضعیت پیشین، نشان می‌دهد که حصول آتش‌بس پایدار آسان نخواهد بود.

در این میان دونالد ترامپ در میانه سخن از آتش بس هنوز توقع خود از تهران مبنی بر تسلیم بی قید و شرط را تکرار کرده است. موضوعی که نشان می‌دهد شاید آتش بس دست کم در هفته آتی شدنی نباشد.

اکنون در مرحله‌ای حساس و پرابهام هستیم؛ تهران شروطی فراتر از یک توقف فوری در میدان نبرد تعیین کرده و واشنگتن نیز به دنبال گزینه‌ها و پیام‌های سیاسی و خواسته‌های حداکثری همچون تسلیم بی قید و شرط است. نتیجه نهایی بسته به میزان انعطاف‌پذیری طرف‌ها، قابلیت طراحی تضمین‌های قابل راستی‌آزمایی و نقش میانجی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مشخص خواهد شد؛ تا آن زمان آتش‌بسی پایدار که همه طرف‌ها را راضی کند، دور از دسترس به‌نظر می‌رسد.