ماهی‌های وحشی می‌توانند انسان‌ها را از یکدیگر تشخیص دهند؟

تصور براین است که ماهی‌ها با مغزهای کوچکشان توانایی تشخیص انسان‌ها را ندارند. با این حال، برخی از ماهی‌ها توجه تیمی از دانشمندان شاغل در یک ایستگاه تحقیقاتی در دریای مدیترانه را به خود جلب کردند. در هر فصل به نظر می‌رسید نمونه‌های محلی خاصی، تیمی از غواصان علمی به ویژه فردی را که مسئول حمل غذای مورد استفاده به عنوان پاداش در آزمایش‌های دریایی بود، دنبال می‌کنند. سپس این تیم گمان کرد که این حیوانات این غواص خاص را می‌شناسند، زیرا آنها فقط آن شخص را دنبال می‌کردند و دیگران را کاملاً نادیده می‌گرفتند. اما آیا این تشخیص واقعی بود یا فقط یک تصادف؟

محققان موسسه‌ رفتار حیوانات ماکس پلانک در آلمان با کنجکاوی، مجموعه‌ای از آزمایش‌ها را انجام دادند تا مشخص کنند که آیا ماهی‌های وحشی واقعاً قادر به تشخیص انسان‌ها هستند یا خیر. تاکنون شواهد علمی کمی وجود داشت که نشان دهد این حیوانات می‌توانند این کار را انجام دهند. یک گونه پرورش یافته در اسارت مانند ماهی کماندار، در واقع این توانایی را در آزمایشگاه با شناسایی تصاویر کامپیوتری از چهره‌های انسان نشان داده بود. اما در دنیای طبیعی چطور؟

«مائلان توماسک»، سرپرست این مطالعه گفت: «هیچ‌کس تا به حال نپرسیده بود که آیا ماهی‌های وحشی توانایی یا حتی انگیزه تشخیص ما را هنگام ورود به دنیای زیر آب خود دارند یا خیر.»

نتایج این مطالعه که در مجله Biology Letters منتشر شد، نشان می‌دهد که ماهی‌ها در محیط‌های طبیعی می‌توانند بر اساس نشانه‌های بصری خارجی، انسان‌ها را تشخیص دهند.

مرحله ۱: آموزش ماهی‌ها

آزمایش‌ها در عمق هشت متری دریای آزاد، در منطقه‌ای که برخی از جمعیت‌های ماهی‌های وحشی به حضور انسان عادت دارند، انجام شد. به گفته «کاتینکا سولر»، یکی از پژوهشگران این مطالعه در موسسه ماکس پلانک: «این نمونه‌ها داوطلبان مشتاقی بودند که آزادانه می‌توانستند هر طور که می‌خواهند بیایند و بروند».

نخستین مرحله آزمایش شامل آموزش برای آزمایش این بود که آیا این حیوانات می‌توانند یاد بگیرند که سولر را دنبال کنند یا خیر. برای جلب توجه آنها، او ابتدا یک جلیقه قرمز روشن پوشید و مسافت ۵۰ متری را شنا کرد. به تدریج، او این نشانگرهای بصری را حذف کرد تا اینکه فقط تجهیزات غواصی استاندارد خود را در حالی که غذا را پنهان می‌کرد، نگه داشت. او تنها پس از اینکه ماهی‌ها در کل مسیر او را دنبال کردند، به آنها غذا داد.

در میان ده‌ها گونه ماهی که در نزدیکی ایستگاه دریایی زندگی می‌کردند، دو گونه ماهی سیم دریایی به ویژه به این آموزش واکنش خوبی نشان دادند و تیم را با کنجکاوی و توانایی یادگیری خود شگفت‌زده کردند. سولر به یاد می‌آورد: «به محض اینکه وارد آب شدم، فقط چند ثانیه طول کشید تا آنها را ببینم که به سمت من شنا می‌کنند و ظاهراً از ناکجاآباد ظاهر می‌شوند.»

همان ماهی‌ها هر روز برای شرکت در جلسات بازمی‌گشتند، تا جایی که محقق برای آنها اسم انتخاب کرد. او می‌گوید: «یکی برنی بود که دو فلس نقره‌ای براق روی پشتش داشت و دیگری آلفی که یک بریدگی روی باله دمش داشت.»

تنها پس از ۱۲ روز آموزش، حدود ۲۰ ماهی به طور مداوم سولر را در مسیرهای ۵۰ متری دنبال کردند و راه را برای مرحله دوم آزمایش هموار کردند.

مرجله ۲: آزمایش تشخیص انسان در ماهی

گام بعدی تعیین این بود که آیا همین ماهی‌ها می‌توانند کاتینکا سولر را از مائلان توماسک، یکی دیگر از غواصان و پژوهشگر دیگر این مطالعه، متمایز کنند. در ابتدا، تجهیزات او به خاطر قطعات رنگی روی لباس مرطوب و باله های او بسیار متفاوت به نظر می رسید. دو غواص از یک نقطه شروع کردند و در جهت مخالف شنا کردند، اما فقط سولر غذا داد.

در روز اول، ماهی هر دو غواص را به طور مساوی دنبال کرد. با این حال، در روز دوم، تعداد ماهی‌هایی که سولر را دنبال می‌کردند به میزان قابل توجهی افزایش یافت. سپس محققان روی شش فرد به طور خاص تمرکز کردند و دریافتند که آنها منحنی های یادگیری بسیار مثبتی را نشان می دهند. بنابراین به نظر می‌رسید که ماهی می‌تواند این دو غواص را از هم جدا کند و هر یک از آنها را آزمایش کند تا مشخص کند که کدام یک پاداش داده است. با این حال، هنگامی که محققان آزمایش را با تجهیزات غواصی یکسان برای هر دو غواص تکرار کردند، ماهی دیگر نمی توانست بین آنها تمایز قائل شود.

دید رنگی مؤثر

محققان به این نتیجه رسیدند که حیوانات تفاوت‌ها در لباس‌های غواصی، به ویژه رنگ‌ها، را با هر فرد مرتبط می‌دانند. توماسک توضیح می‌دهد: «تقریباً همه ماهی‌ها دید رنگی دارند، بنابراین جای تعجب نیست که ماهی‌های دریایی به لطف رنگ‌های خاصی روی بدنشان یاد گرفتند که غواص مناسب را شناسایی کنند. ما حتی دیدیم که آنها به صورت ما نزدیک می‌شوند و بدن ما را با دقت بررسی می‌کنند. انگار آنها هستند که ما را مطالعه می‌کنند.»

او همچنین خاطرنشان کرد که انسان‌ها نیز تمایل دارند همین کار را در زیر آب انجام دهند، زیرا ماسک‌های غواصی چهره‌ها را تحریف می‌کنند. در نتیجه، اغلب تفاوت در باله‌ها، لباس‌های غواصی و ماسک‌ها است که به ما امکان می‌دهد کسی را در زیر آب تشخیص دهیم.

با گذشت زمان بیشتر، ماهی‌ها ممکن است بتوانند یاد بگیرند که سایر ویژگی‌های انسان، مانند دست‌ها یا مو را تشخیص دهند. محققان همچنین معتقدند که سایر گونه‌های ماهی ممکن است قادر به شناسایی الگوهای خاص باشند. بنابراین، این مطالعه عمدتاً نشان می‌دهد که ماهی‌ها توانایی‌های شناختی بسیار پیچیده‌تری نسبت به آنچه قبلاً تصور می‌شد، دارند. آنها می‌توانند یاد بگیرند، به خاطر بسپارند و انسان‌ها را از هم تشخیص دهند و این نشان دهنده نوعی هوش است. این اکتشافات، دیدگاه انسان‌محور ما نسبت به دنیای حیوانات را به چالش می‌کشد و ما را به بازنگری در رابطه‌مان با سایر گونه‌ها دعوت می‌کند.

به گفته پژوهشگران: «این حیوانات، در دنیایی پیچیده زندگی می‌کنند و هر دقیقه با گونه‌های بی‌شماری در تعامل هستند، می‌توانند انسان‌ها را با استفاده از نشانه‌های بصری تشخیص دهند. آنچه تعجب‌آور است این است که ما از توانایی آنها در انجام این کار شگفت‌زده‌ایم. این نشان می‌دهد که ما ممکن است توانایی‌های پسرعموهای زیر آب خود را دست کم بگیریم. تصور پیوند بین انسان‌ها و یک ماهی، حیوانی که آن قدر از ما در درخت تکامل دور است که برای درک شهودی آن تلاش می‌کنیم، ممکن است عجیب به نظر برسد. با این حال، روابط بین انسان‌ها و حیوانات می‌تواند میلیون‌ها سال واگرایی تکاملی را به هم پیوند دهد، مشروط بر این که وقت بگذاریم و توجه کنیم. اکنون که می‌دانیم آنها ما را می‌بینند، زمان آن رسیده است که ما نیز آنها را ببینیم.»