قاتل بی‌صدای زمستان پشت بخاری خانه شماست
هر زمستان، نقص در دودکش و تهویه وسایل گرمایشی جان تعدادی از شهروندان را می‌گیرد؛ خطر مونوکسیدکربن نه دیده می‌شود، نه بو دارد و نه برای قربانیان فرصت زیادی باقی می‌گذارد.
شب سردی را تصور کنید که اعضای یک خانواده بعد از یک روز طولانی به خانه برگشته‌اند. بخاری را روشن می‌کنند، پنجره‌ها را می‌بندند تا گرمای خانه هدر نرود و هرکدام به کار خود مشغول می‌شوند. کمی بعد، یکی از اعضای خانواده احساس سردرد و سنگینی سر می‌کند. دیگری خسته و خواب‌آلود است و تصور می‌کند این حال‌وروز نتیجه خستگی روزانه است. چراغ‌ها خاموش می‌شوند و اعضای خانواده به خواب می‌روند؛ اما خطری که در فضای خانه جمع شده، با خوابیدن آنها از بین نمی‌رود.
صبح روز بعد ممکن است دیگر فرصتی برای بیدار شدن وجود نداشته باشد. این همان اتفاقی است که از آن با عنوان «مرگ خاموش» یاد می‌کنند؛ مرگی که نه با صدای انفجار همراه است و نه لزوماً با نشانه‌ای آشکار، بلکه گاهی در سکوت یک خانه و پشت پنجره‌های بسته اتفاق می‌افتد.
با سرد شدن هوا و آغاز استفاده گسترده از بخاری‌های گازی، احتمال بروز حوادث ناشی از مسمومیت با مونوکسیدکربن نیز افزایش پیدا می‌کند. گازی بی‌رنگ و بی‌بو که در اثر احتراق ناقص سوخت تولید می‌شود و اگر مسیر خروج محصولات احتراق مسدود باشد یا هوای کافی به وسیله گرمایشی نرسد، می‌تواند در فضای خانه تجمع پیدا کند.
آمار اعلام‌شده از سوی رئیس سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران نیز نشان می‌دهد که این خطر را نباید دست‌کم گرفت. قدرت‌الله محمدی اعلام کرده است که سال گذشته ۸۳۰ نفر در کشور بر اثر مسمومیت با مونوکسیدکربن جان خود را از دست داده‌اند؛ آماری که به گفته او، با وجود کاهش نسبت به سال قبل، همچنان نگران‌کننده است. در استان تهران نیز ۱۲۷ نفر در همین مدت بر اثر مسمومیت با این گاز جان باخته‌اند.
اما چه چیزی باعث می‌شود یک بخاری معمولی به وسیله‌ای مرگبار تبدیل شود؟ آیا نصب بخاری فقط به اتصال شیلنگ گاز و روشن شدن شعله محدود می‌شود؟ چرا بررسی دودکش پیش از شروع فصل سرما اهمیت دارد و کدام اشتباه‌های به ظاهر ساده می‌توانند جان اعضای خانواده را به خطر بیندازند؟
یکی از مهم‌ترین اقداماتی که باید پیش از راه‌اندازی بخاری انجام شود، بررسی کامل دودکش است. بسیاری از خانواده‌ها تصور می‌کنند اگر بخاری سال گذشته بدون مشکل کار کرده، امسال هم می‌توانند بدون بررسی دوباره از آن استفاده کنند؛ در حالی که چند ماه خاموش بودن وسیله گرمایشی می‌تواند وضعیت دودکش و اتصالات آن را تغییر دهد.
قدرت‌الله محمدی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران، در همین زمینه نسبت به بی‌توجهی به وضعیت دودکش‌ها هشدار داده و گفته است که ممکن است در ماه‌های گرم سال، پرندگان داخل دودکش لانه‌سازی کرده باشند و مسیر خروج گازهای حاصل از احتراق را مسدود کرده باشند. در چنین شرایطی، به جای اینکه محصولات احتراق از ساختمان خارج شوند، احتمال بازگشت آنها به فضای داخلی وجود دارد.
بنابراین پیش از روشن کردن بخاری باید مسیر دودکش از ابتدا تا انتها بررسی شود. سالم بودن لوله‌ها، باز بودن مسیر خروجی، محکم بودن اتصالات و نداشتن شکستگی یا نشتی از مواردی است که نباید از کنار آنها ساده گذشت.
نکته مهم دیگر این است که دودکش نباید تنها به ظاهر سالم باشد؛ بلکه باید عملکرد مناسبی هم داشته باشد. پس از نصب، باید از وجود مکش و خروج مناسب دود اطمینان حاصل کرد. اگر درباره عملکرد دودکش تردید وجود دارد، بررسی آن را به فرد متخصص بسپارید.
استفاده از دودکش نامناسب یکی از اشتباهات رایج در نصب وسایل گرمایشی است. برخی افراد برای راحت‌تر کردن مسیر خروج دود یا عبور دادن لوله از فضای محدود، از لوله‌های آکاردئونی و انعطاف‌پذیر استفاده می‌کنند؛ در حالی که این لوله‌ها برای دودکش بخاری انتخاب ایمنی نیستند.
دودکش بخاری باید از جنس مناسب و مقاوم، بدون منفذ و متناسب با خروجی دستگاه باشد. لوله‌های فلزی گالوانیزه و اتصالات استاندارد باید جایگزین لوله‌های غیراستاندارد شوند. مسیر دودکش نیز باید تا حد امکان مستقیم و بدون پیچ‌وخم‌های غیرضروری باشد.
در بخش‌های افقی، لوله باید با شیب مناسب به سمت بالا نصب شود تا خروج محصولات احتراق با اختلال مواجه نشود. همچنین دودکش باید به مسیری مستقل و مناسب برای خروج به فضای بیرون متصل باشد و نباید خروجی آن را به داخل فضای بسته، زیر سقف یا پشت پنجره هدایت کرد.
در انتهای دودکش در پشت‌بام نیز نصب کلاهک H اهمیت دارد. این کلاهک به خروج مناسب محصولات احتراق و کاهش احتمال ورود باد، باران و اجسام خارجی به داخل دودکش کمک می‌کند. نکته مهم دیگر آن است که هر وسیله گازسوز باید دودکش مناسب و مستقل خود را داشته باشد. اتصال چند وسیله به یک مسیر خروجی بدون رعایت ضوابط فنی می‌تواند خطرناک باشد.
یکی از نکاتی که در توصیه‌های جدید سازمان آتش‌نشانی تهران مورد تأکید قرار گرفته، تأمین هوای تازه در ساختمان است. بخاری برای احتراق به اکسیژن نیاز دارد و اگر همه راه‌های ورود هوا بسته باشد، شرایط برای احتراق ناقص و تولید مونوکسیدکربن فراهم می‌شود.
محمدی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران، با اشاره به اهمیت دریچه‌های تهویه اعلام کرده است که نصب دریچه تهویه در گوشه آشپزخانه الزامی شده و شرکت گاز بدون وجود آن تأییدیه نمی‌دهد. به گفته او، این دریچه‌ها باید امکان ورود و خروج هوای مناسب را فراهم کنند و می‌توان با نصب توری، مانع ورود حشرات شد.
این موضوع به‌ویژه در ساختمان‌های نوساز و واحدهایی که پنجره‌های دوجداره و درزگیری کامل دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عایق‌کاری و جلوگیری از ورود هوای سرد نباید به قیمت مسدود شدن جریان هوای مورد نیاز وسایل گازسوز تمام شود.
بنابراین نباید تمام دریچه‌های تهویه، منافذ پیش‌بینی‌شده برای ورود هوا یا مسیرهای تأمین هوای تازه را با تصور جلوگیری از اتلاف گرما مسدود کرد. وجود پنجره‌های دوجداره به معنای بی‌نیازی از تهویه نیست.
شعله بخاری چه رنگی باید باشد؟
یکی از نشانه‌هایی که می‌تواند درباره وضعیت عملکرد بخاری به ما هشدار دهد، رنگ شعله آن است. شعله طبیعی و مناسب بخاری گازی معمولاً آبی و یکنواخت است. زرد یا نارنجی شدن غیرعادی شعله، دوده‌زدن یا تغییر شکل آن می‌تواند نشانه اختلال در احتراق یا کمبود هوای مورد نیاز باشد.
البته رنگ شعله به تنهایی معیار قطعی ایمنی نیست و آبی بودن آن نیز سلامت کامل دودکش و نبود مونوکسیدکربن را تضمین نمی‌کند. به همین دلیل، حتی اگر بخاری ظاهراً طبیعی کار می‌کند، بررسی فنی دستگاه و دودکش ضروری است.
اگر شعله تغییر رنگ داده یا بخاری دوده تولید می‌کند، نباید با دستکاری قطعات یا تنظیم خودسرانه مشعل، مشکل را برطرف کرد. بهتر است دستگاه خاموش شود و سرویس و بررسی آن به تعمیرکار مجاز سپرده شود.
ایمنی بخاری فقط به دودکش محدود نمی‌شود. شیلنگ گاز و محل اتصال آن نیز باید پیش از شروع استفاده بررسی شود. شیلنگ باید مخصوص گاز، استاندارد و متناسب با وسیله گرمایشی باشد و طول آن نیز به اندازه‌ای باشد که تحت کشش، فشار یا پیچ‌خوردگی قرار نگیرد.
استفاده از بست مناسب در دو سر شیلنگ، محکم بودن اتصالات و دور نگه داشتن آن از سطوح داغ اهمیت دارد. شیلنگ‌های فرسوده، ترک‌خورده یا تغییرشکل‌داده‌شده باید تعویض شوند.
همچنین نباید برای آزمایش نشتی گاز از شعله کبریت یا فندک استفاده کرد. در صورت استشمام بوی گاز، باید از روشن و خاموش کردن کلیدهای برق و ایجاد هرگونه جرقه خودداری کرد، شیر اصلی گاز را در صورت امکان ایمن بست، درها و پنجره‌ها را باز کرد و از محیط خارج شد. برای پیگیری موضوع نیز باید از خدمات امدادی مربوط کمک گرفت.
فاصله بخاری با پرده و وسایل خانه را رعایت کنید
در چیدمان خانه، گاهی بخاری را در نزدیک‌ترین فضای خالی قرار می‌دهیم؛ بدون آنکه به فاصله آن از پرده، مبل، فرش یا سایر وسایل قابل اشتعال توجه کنیم.
بخاری باید روی سطحی صاف، محکم و غیرقابل اشتعال قرار بگیرد. پرده، لباس، مبلمان، کاغذ و سایر مواد قابل اشتعال نباید در مجاورت آن باشند. همچنین نباید از سطح بخاری برای خشک کردن لباس یا قرار دادن وسایل استفاده کرد.
قرار دادن بخاری در مسیر رفت‌وآمد، نزدیک درهای ورودی یا جایی که احتمال برخورد کودکان با آن وجود دارد نیز می‌تواند خطر سوختگی و واژگونی دستگاه را افزایش دهد.
از سوی دیگر، جابه‌جایی بخاری در زمان روشن بودن آن یا کشیدن شیلنگ گاز برای تغییر محل دستگاه، اقدامی غیراصولی است. هرگونه تغییر در محل نصب باید با رعایت اصول فنی انجام شود.
بخاری بدون دودکش؛ راه‌حل مناسبی برای گرم کردن خانه نیست
یکی از اشتباهاتی که گاهی برای گرم کردن مغازه‌ها، اتاق‌های کوچک یا فضاهای بسته انجام می‌شود، استفاده از بخاری بدون دودکش است. تصور اینکه این وسایل به دلیل نداشتن لوله خروجی، نصب آسان‌تری دارند و فضای کمتری اشغال می‌کنند، می‌تواند خطرناک باشد.
در ساختمان‌ها، مطابق ضوابط اعلام‌شده در مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان، استفاده از بخاری‌های بدون دودکش ممنوع شده است. بنابراین نباید این وسایل را جایگزین بخاری‌های استاندارد دودکش‌دار کرد.
همچنین روشن گذاشتن اجاق گاز برای گرم کردن خانه، استفاده از پیک‌نیک در چادر یا فضای بسته و روشن کردن وسایل گرمایشی نامناسب در اتاق‌های فاقد تهویه، از جمله رفتارهای پرخطری است که می‌تواند به مسمومیت و مرگ منجر شود.
مونوکسیدکربن به دلیل بی‌رنگ و بی‌بو بودن، به‌سادگی قابل تشخیص نیست. فرد ممکن است بدون آنکه متوجه ورود این گاز به بدنش شود، به تدریج دچار علائم مسمومیت شود.
سردرد، سرگیجه، تهوع، ضعف، احساس خستگی، خواب‌آلودگی و گیجی از نشانه‌های احتمالی مسمومیت هستند. در موارد شدیدتر، فرد ممکن است دچار اختلال هوشیاری، بیهوشی و مرگ شود.
اگر چند نفر در یک خانه یا محیط بسته هم‌زمان دچار سردرد، تهوع یا سرگیجه شوند، به‌خصوص اگر با خروج از محیط حالشان بهتر شود، باید احتمال مسمومیت با مونوکسیدکربن را جدی گرفت.
در چنین شرایطی، همه افراد باید بدون معطلی از محیط خارج شوند و به هوای آزاد بروند. پس از خروج، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و موضوع احتمال مسمومیت با مونوکسیدکربن را اطلاع دهید. اگر فردی بیهوش شده است، نباید برای نجات او بدون تجهیزات و آموزش وارد فضای آلوده شد؛ چراکه ممکن است امدادگر نیز قربانی شود. حتی اگر علائم پس از خروج از محیط کاهش پیدا کرد، مراجعه و ارزیابی پزشکی ضروری است.
یک شماره برای پرسیدن سؤال‌های ایمنی
برای پیشگیری از حوادث، گاهی یک تماس و پرسیدن یک سؤال ساده می‌تواند از اتفاقی جبران‌ناپذیر جلوگیری کند. محمدی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران، از راه‌اندازی خط مشاوره تلفنی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های شهروندان درباره گاز و مونوکسیدکربن خبر داده است. بر اساس اعلام او، شهروندان سراسر کشور می‌توانند تا ساعت ۲۴ از طریق شماره ۶۴۳۲۳۲۳۲ با کارشناسان تماس بگیرند و درباره نحوه استفاده ایمن از وسایل گازسوز، وضعیت دودکش‌ها و راه‌های پیشگیری از مسمومیت مشاوره دریافت کنند.
این خط مشاوره برای تهران محدود نیست و شهروندان سایر نقاط کشور نیز می‌توانند از آن استفاده کنند. شماره ۱۲۵ نیز برای اعلام حوادث و درخواست خدمات آتش‌نشانی در دسترس است.
زمستان قرار است فصل گرمای خانه و دورهمی‌های خانوادگی باشد، نه فصلی که بی‌توجهی به چند نکته ساده، خانواده‌ای را داغدار کند. پیش از آنکه بخاری را روشن کنید، چند دقیقه برای بررسی دودکش، اتصالات و تهویه وقت بگذارید. پنجره‌ها را به‌طور کامل از جریان هوای تازه محروم نکنید و هرگونه نقص در وسیله گرمایشی را جدی بگیرید. گاهی تفاوت میان یک شب گرم و یک حادثه تلخ، فقط به همین چند دقیقه توجه بستگی دارد.
