آزمون ابتکار جهانی چین در جنگ علیه ایران؛ موسویان پنج پیشنهاد مطرح کرد
دیپلمات پیشین کشورمان با اشاره به اینکه بحران جاری در غرب آسیا میتواند آزمونی تعیینکننده برای سنجش اعتبار و کارآمدی عملی «ابتکار حکمرانی جهانی» چین باشد، گفت: پکن میتواند نقش تسهیلکننده و سازندهای در گردهمآوردن کشورهای منطقه ایفا کند.
نشست بین المللی «بررسی ابتکار حکمرانی جهانی چین و اجلاس سهجانبه شی جینپینگ، پوتین و ترامپ» ۲۰ نوامبر (۲۹ آبان) به میزبانی نشریه «ائتلاف بینالمللی صلح» و «نشریه بررسی اطلاعات راهبردی» برگزار شد. در این نشست شماری از اساتید روابط بینالملل از دانشگاههای جهان، دیپلماتها و تحلیلگران به بررسی تحولات جهان و نظام بینالملل پرداختند. «سید حسین موسویان» دیپلمات و سفیر پیشین جمهوری اسلامی ایران در آلمان هم به بیان دیدگاههای خود در این زمینه پرداخت. متن سخنرانی موسویان به شرح زیر است:
موسویان: بحران حمله نظامی به ایران آزمونی برای اعتبار «ابتکار حکمرانی جهانی چین» است
چین میتواند در پایان دادن جنگ و ایجاد ساختار امنیتی جدید در خلیج فارس نقشآفرینی کند
بحران ایران میتواند آزمونی تعیینکننده برای سنجش اعتبار و کارآمدی عملی «ابتکار حکمرانی جهانی» چین باشد. این بحران فرصتی فراهم میکند تا مشخص شود آیا ابتکار شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، میتواند از سطح اصول و بیانیههای سیاسی فراتر رفته و به حل یکی از پیچیدهترین بحرانهای امنیتی بینالمللی کمک کند.
ارتباط پنج اصل «ابتکار حکمرانی جهانی» چین با بحران ایران
هر یک از پنج اصل بنیادین «ابتکار حکمرانی جهانی چین»، ارتباط مستقیمی با بحران ایران دارند. اصول طرح چین از این قرار است:
اصل نخست، برابری حاکمیتی کشورهاست: همه کشورها، صرفنظر از وسعت سرزمینی، قدرت نظامی و توان اقتصادی، باید از حقوق برابر در نظام بینالملل برخوردار باشند. این اصل بدان معنی است که حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران نیز مانند سایر کشورها باید محترم شمرده شود و اختلافات آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه با ایران نباید از طریق تهدید نظامی یا توسل به زور حلوفصل شود.
اصل دوم، حاکمیت قانون بینالمللی است: جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نمونهای آشکار از نقض قواعد بینالمللی و منشور سازمان ملل متحد است. اجرای یکسان حقوق بینالملل، بدون استانداردهای دوگانه، یک ضرورت اجتناب ناپذیر است. ایران بهعنوان عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، مطابق ماده ۴ این پیمان، از حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای برخوردار است و در مقابل، تعهداتی در زمینه عدم اشاعه و همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی دارد. راهحل پایدار مستلزم رعایت همزمان «حقوق و تعهدات» ایران است؛ به این معنا که جامعه بینالمللی باید حقوق مشروع هستهای ایران را به رسمیت بشناسد و ایران نیز با اجرای تعهدات و تأمین شفافیت لازم، زمینه اعتماد بینالمللی را فراهم کند.
اصل سوم، چندجانبهگرایی است: تجربه مذاکرات هستهای ایران نشان میدهد که بحرانهای پیچیده بینالمللی با تصمیمات یکجانبه، فشار نظامی و تحریم حل نمیشوند و دستیابی به توافقات پایدار مستلزم مذاکره و همکاری چندجانبه است. توافق هستهای برجام نمونهای از ظرفیت دیپلماسی چندجانبه برای حل اختلافات پیچیده است. خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، در شرایطی که آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجرای تعهدات هستهای ایران را تأیید میکرد، اعتماد به پایداری توافقات بینالمللی را بهشدت تضعیف کرد. اکنون این پرسش مطرح است که اگر توافقات حاصل از مذاکرات بینالمللی بتوانند توسط یک قدرت جهانی بهصورت یکجانبه زیرپا گذاشته شوند، چگونه میتوان کشورها را به مذاکره، مصالحه و پذیرش تعهدات متقابل تشویق کرد؟
اصل چهارم، مردممحوری است: حکمرانی جهانی باید در خدمت رفاه، امنیت و بهبود زندگی مردم باشد، نه رقابتهای ژئوپلیتیکی دولتها. پیامدهای جنگ، تحریم، انزوای اقتصادی و بیثباتی منطقهای صرفاً متوجه دولتها نیست، بلکه هزینههای سنگینی بر مردم عادی تحمیل میکند و بازارهای جهانی انرژی، تجارت، سرمایهگذاری و امنیت اقتصادی بینالمللی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
اصل پنجم، نتیجهگرایی و دستیابی به دستاوردهای عملی است: همکاریهای بینالمللی نباید در سطح اعلام اصول و تعهدات سیاسی باقی بماند، بلکه باید به نتایج ملموس منجر شود. در پرونده ایران، تحقق این اصل مستلزم پایان دادن به رویارویی نظامی، احیای دیپلماسی، رفع نگرانیهای هستهای و ایجاد یک ساختار امنیتی پایدار در منطقه است.
پنج پیشنهاد عملی برای نقشآفرینی چین
چین بهعنوان عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، قدرت بزرگ جهانی و کشوری برخوردار از روابط با ایران، آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس، از جایگاه ویژه ای برای حل بحران جاری برخوردار است. من پنج پیشنهاد مشخص برای تبدیل اصول «ابتکار حکمرانی جهانی» به اقدامات دیپلماتیک برای حل بحران جنگ علیه ایران دارم:
۱. آغاز یک روند جدید دیپلماسی چندجانبه: چین میتواند زمینه مذاکراتی با مشارکت ایران، آمریکا، چین، روسیه، کشورهای خلیج فارس و نمایندگان اروپا را فراهم کند. هدف این مذاکرات باید پایان دادن به رویاروییها و ایجاد چارچوبی پایدار برای حل اختلافات باشد.
۲. احیای توافق قاهره میان ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی: چین میتواند از احیای توافق سپتامبر ۲۰۲۵ میان عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، حمایت کند. این توافق با هدف ازسرگیری بازرسیهای هستهای در ایران در چارچوب موافقتنامه پادمان منعقد شد و اجرای آن میتواند به احیای راستیآزمایی مؤثر، حل مسائل باقیمانده پادمانی و بازسازی اعتماد بینالمللی کمک کند.
۳. ممنوعیت دائمی حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز: چین برای شکلگیری تفاهمی بینالمللی تلاش کند که بر اساس آن، حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز تحت نظارت آژانس، مطابق قواعد بینالمللی، بهطور دائمی ممنوع شود و اختلافات هستهای صرفاً از طریق دیپلماسی حلوفصل گردد.
۴.رفع تحریمها در برابر تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی: چین میتواند برای توافق پایدار مبتنی بر تعهدات متقابل تلاش کند. در این چارچوب، کاهش مرحلهای تحریمهای ضد ایران باید با اجرای مرحله ای تعهدات هستهای قابل راستیآزمایی از سوی ایران همراه شود، نه اینکه امتیازات صرفاً یکجانبه باشد.
۵.مشارکت فعال در ایجاد امنیت و همکاری خلیج فارس: چین میتواند در تقویت همکاریهای مشترک میان کشورهای خلیج فارس نقش جدی ایفا نموده و به شکلگیری یک نظام همکاری و امنیت جمعی در خلیج فارس کمک کند.
حتی دستیابی به یک توافق هستهای نیز بهتنهایی نمیتواند چالشهای نظامی، تنشهای منطقهای و نگرانیهای امنیتی متقابل طرفهای درگیر در جنگ جاری را برطرف کند. به همین دلیل در دو دهه گذشته مکرر پیشنهاد «ایجاد یک نظام جدید امنیت و همکاری در خلیج فارس» با مشارکت ایران، عراق و ۶ کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس را مطرح و در کتابم با عنوان «ساختار جدید امنیت، صلح و همکاری در خلیج فارس»، نقشه راه جامع همراه با برنامه اقدام عملی برای تحقق چنین ساختاری بر اساس اصولی همچون: احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورها، عدم تجاوزف عدم مداخله در امور داخلی سایر کشورها، احترام به منافع مشروع امنیتی همه کشورهای منطقه، گفتوگو و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات، تأمین امنیت دریایی و آزادی کشتیرانی، همکاری مشترک برای مقابله با تروریسم و افراطگرایی، اعتمادسازی منطقهای و شفافیت نظامی و ایجاد خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای و سایر سلاحهای کشتارجمعی؛ را ارائه کردهام.
چین میتواند نقش تسهیلکننده و سازندهای در گردهمآوردن کشورهای منطقه ایفا کند. اهمیت راهبردی خلیج فارس محدود به کشورهای ساحلی آن نیست، بلکه این منطقه برای اقتصاد جهانی و امنیت انرژی بینالمللی نیز حیاتی است؛ بنابراین امنیت خلیج فارس باید بهعنوان یک منفعت مشترک بینالمللی مورد توجه قرار گیرد. اگر چین و دیگر قدرتهای بزرگ بتوانند به پایان رویارویی نظامی، احیای مذاکرات معتبر درباره برنامه هستهای ایران، تقویت رژیم بینالمللی عدم اشاعه و ایجاد ساختار امنیتی مبتنی بر همکاری در خلیج فارس کمک کنند، بحران ایران میتواند به نمونهای مهم از کارآمدی عملی «ابتکار حکمرانی جهانی چین» تبدیل شود.
موسویان: بحران حمله نظامی به ایران آزمونی برای اعتبار «ابتکار حکمرانی جهانی چین» است
از گذار به جهان چندقطبی تا ضرورت اصلاح سازمان ملل؛ محورهای سخنرانی صاحبنظران در نشست سهجانبه
در این نشست همچنین سخنرانان دیگری از کشورها، دانشگاهها و نهادهای مختلف دیگری به بیان دیدگاههای خود درباره اهمیت نشست رهبران آمریکا، چین و روسیه پرداختند که محورهای این سخنرانیها به شرح زیر است:
۱. هلگا زپ لاروش (Helga Zepp-LaRouche) – بنیانگذار مؤسسه شیلر اجلاس سهجانبه را گامی تاریخی برای عبور از ژئوپلیتیک سنتی و حرکت به سوی نظم جدید جهانی دانست. بر اهمیت بیانیه مشترک «به سوی صلح» تأکید کرد که خواستار اصلاح سازمان ملل، تقویت امنیت انرژی و پایبندی به اصل «جنگ هستهای برنده ندارد و هرگز نباید آغاز شود» است.
وی ابتکار جهانی چین را الگویی برای حل بحرانهای بینالمللی و توسعه اقتصادی معرفی کرد، تجربه موفق چین در کاهش فقر را نمونهای برای کشورهای در حال توسعه دانست و خواستار پایان دادن به میراث ۵۰۰ سال استعمار و جلوگیری از تداوم توسعهنیافتگی کشورهای جنوب جهانی شد. این تحلیلگر همچنین گفتوگوی تمدنها و شناخت فرهنگهای مختلف برای ایجاد نظم جدید را ضروری دانست.
۲. ژانگ ویوی (Zhang Weiwei) – استاد روابط بینالملل دانشگاه فودان چین اجلاس سهجانبه را رویدادی تاریخی و نقطه عطف در گذار به جهان چندقطبی توصیف و تأکید کرد که این اجلاس «یالتای دوم» برای تقسیم جهان نیست، بلکه «شنژن ۱.۰» برای ایجاد الگویی جدید از همکاری جهانی است.
وی با طرح اصل «امنیت تجزیهناپذیر» به این معنا که امنیت یک کشور نباید به بهای ناامنی کشورهای دیگر تأمین شود، خواستار کنار گذاشتن منطق ائتلافهای امنیتی رقیب و رقابت حاصلجمع صفر شد.
«ویوی» ابتکار جهانی چین در زمینه توسعه، امنیت، تمدن و حکمرانی را چارچوبی برای نظم جدید بینالمللی دانست و هدف نهایی را جهانی توصیف کرد که در آن همه کشورها احساس امنیت کنند و همه تمدنها فرصت شکوفایی داشته باشند.
۳. الکساندر رپکین (Alexander Repkin) – معاون نماینده دائم روسیه در سازمان ملل متحد بر چهار محور بیانیه مشترک اجلاس سهجانبه تأکید کرد: اصلاح سازمان ملل، تأمین امنیت زنجیرههای انرژی، جلوگیری از سوءاستفاده از صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی و جلوگیری از جنگ هستهای. وی اصلاح سازمان ملل را برای افزایش توانایی آن در مقابله با بحرانهای جهانی ضروری دانست و بر ضرورت حفظ و گسترش زنجیرههای تأمین انرژی تأکید کرد. رپکین از پایان استعمار و تقویت همکاریهای روسیه با کشورهای آفریقایی حمایت کرد و در پاسخ به مقایسه اجلاس شنژن با کنفرانس یالتا گفت که یالتا نیز اساساً برای ایجاد صلح و نظم پس از جنگ برگزار شده بود.
۴. پورنیما آناند (Purnima Anand) – رئیس مجمع بریکس هند امنیت را مفهومی فراتر از قدرت نظامی و ائتلافهای دفاعی دانست که امنیت اقتصادی و رهایی از فقر را نیز شامل میشود.
وی تأکید کرد امنیت باید برای کشورهای کوچک و بزرگ یکسان باشد و نمیتواند بر مبنای رقابت حاصلجمع صفر شکل گیرد. آناند بریکس را نیرویی مهم برای اصلاح نهادهای بینالمللی و افزایش نمایندگی کشورهای در حال توسعه دانست و هشدار داد که بریکس نباید به بلوکی متخاصم یا ابزاری برای رویارویی با سایر قدرتها تبدیل شود.
رئیس مجمع بریکس هند بر نقش علم و فناوری در بهبود زندگی انسانها و ضرورت جلوگیری از جنگ هستهای تأکید کرد و خواستار اصلاح ساختارهای اقتصادی جهانی برای کاهش نابرابری میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه شد.
۵. یاسر مسعود (Yasir Masood) – تحلیلگر سیاسی و امنیتی پاکستان ابتکار حکمرانی جهانی چین را نه جایگزین سازمان ملل، بلکه ابزاری برای اصلاح و تقویت نظام بینالمللی موجود معرفی و تأکید کرد اصول کنفرانس باندونگ ۱۹۵۵ همچنان معتبرند و در ابتکار جدید چین بازتاب یافتهاند.
وی با طرح این پرسش که آیا یک کشور میتواند بدون توجه به نگرانیهای مشروع امنیتی سایر کشورها به امنیت پایدار دست یابد؟ بر ضرورت همراهی پیمانهای دفاعی با دیپلماسی گسترده تأکید و گفت که همکاری بینالمللی مستلزم همسویی ایدئولوژیک کشورها نیست و نابرابری اقتصادی، فقر و توسعهنیافتگی را نشانه ناکارآمدی نظام بینالمللی کنونی است.
۶. دایان سیر (Diane Sare) – نامزد مستقل ریاستجمهوری آمریکا اجلاس سهجانبه را مقدمهای مثبت برای تغییر نظم جهانی دانست و تأکید کرد که حل بحرانهای بینالمللی بدون اصلاح نظام مالی جهانی امکانپذیر نیست. وی خواستار بازسازی نظام مالی و هدایت منابع اقتصادی به سوی توسعه و پیشرفت کشورها شد و تاکید کرد که تغییر نگرش به مسائل جهانی و توجه به منافع مشترک بشریت میتواند به حل بحرانهایی کمک کند که امروز حلناشدنی به نظر میرسند.
در نهایت سخنرانان این نشست بر ۵ محور زیر تاکید کردند:
۱. گذار از نظم تکقطبی و رقابت ژئوپلیتیکی به چندجانبهگرایی: تأکید بر همکاری قدرتهای بزرگ و کنار گذاشتن منطق بلوکبندیهای متخاصم.
۲. امنیت مشترک و تجزیهناپذیر: هیچ کشوری نباید امنیت خود را با تضعیف امنیت دیگران تأمین کند.
۳.اصلاح سازمان ملل و نهادهای حکمرانی جهانی: افزایش کارآمدی، عدالت و مشارکت کشورهای در حال توسعه در تصمیمگیریهای بینالمللی.
۴. توسعه اقتصادی و مقابله با فقر: امنیت پایدار بدون توسعه اقتصادی، کاهش نابرابری و بهبود زندگی مردم تحقق نخواهد یافت.
۵. جلوگیری از جنگ هستهای و حل بحرانها از طریق دیپلماسی: تقویت گفتوگوی تمدنها، احترام به حاکمیت ملی و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات.